dr n. med. Wojciech Szczęsny

abc pacjenta Czerwiec 2000 str. 10-11

Tajemniczy narząd (trzustka)

Trzustka przez wiele wieków była narządem tajemniczym. Dawni anatomowie, choć opisywali ją w czasie sekcji zwłok, nie potrafili określić jej roli w organizmie człowieka. Narząd ten jest ukryty głęboko w jamie brzusznej za żołądkiem, a kształtem przypomina podłużną bułkę. We wnętrzu trzustki przebiega przewód zwany od nazwiska odkrywcy przewodem Wirsunga. Uchodzi on do dwunastnicy, zazwyczaj razem z przewodem żółciowym. Ten fakt ma duże znaczenie dla rozwoju pewnych chorób trzustki.

Rola trzustki w naszym życiu?

Po pierwsze, wydziela ona tzw. enzymy trawienne, czyli substancje pomagające w rozkładaniu i przyswajaniu zjedzonego pokarmu. Enzymy te wydzielane są do dwunastnicy poprzez przewód Wirsunga i tam, razem z żółcią pochodzącą z wątroby, zaczynają proces trawienia. Paradoksalnie. te właśnie jakże potrzebne enzymy są niekiedy przyczyną groźnych zmian w trzustce. Drugą istotną rolą trzustki, odkrytą dopiero około roku 1920, jest wydzielanie insuliny, czyli hormonu sterującego poziomem cukru (glukozy) we krwi. Ludzie cierpiący na cukrzycę mają uszkodzone właśnie komórki trzustki, które wydzielają insulinę. Widzimy więc, że trzustka spełnia niezwykle ważne zadania, a jej choroby mają wpływ na działanie całego organizmu.

Schorzenia w obrębie trzustki?

Dwojaka jej rola powoduje, że uszkodzona może być tzw. część zewnątrzwydzielnicza - produkująca enzymy oraz wewnątrzwydzielnicza czyli odpowiedzialna za produkcję insuliny. Odkrycie roli insuliny, a następnie uzyskanie jej jako leku pozwoliło na przeżycie ludziom chorym na cukrzycę, zwłaszcza tzw. insulinozależną (u dzieci i młodzieży). Podejmuje się próby przeszczepiania trzustki lub tylko komórek produkujących insulinę, lecz nadal podstawą leczenia są podskórne iniekcje insuliny.
Choć nie leczona cukrzyca jest chorobą śmiertelną, dzięki zastosowaniu coraz lepszych preparatów insuliny i sposobów jej podawania - nie stanowi już bezpośredniego zagrożenia życia. Okazuje się, że o wiele groźniejsze mogą być schorzenia tej części trzustki, która wydziela enzymy. Wyróżniamy tu zapalenia ostre i przewlekłe oraz nowotwory. Przyczyna nowotworów nie jest do końca poznana. Anatomiczne położenie trzustki powoduje, że trudno się ją bada. Dopiero wprowadzenie USC i tomografii komputerowej poprawiło nieco wykrywalność tego groźnego schorzenia. Objawy raka zależą od jego lokalizacji w samej trzustce. Jeżeli guz wzrasta blisko dwunastnicy, w tzw. głowie trzustki, często pierwszym objawem jest bezbolesna żółtaczka, spowodowana uciskiem guza na przewód żółciowy. W przypadku guzów zlokalizowanych w trzonie i ogonie trzustki (części oddalone od dwunastnicy) objawem jest ból, często promieniujący do kręgosłupa. Zdarza się, że chory leczony jest właśnie na kręgosłup, a guz rozwija się. Niestety, raki trzustki należą do chorób najbardziej podstępnych i w wielu przypadkach, gdy dają już objawy, na radykalne leczenie jest za późno.
Leczenie, tylko chirurgiczne, polega na usunięciu trzustki często wraz z dwunastnicą i śledzioną. Jeżeli nie można wykonać operacji leczącej, stosuje się zabiegi, które zapewniają odpływ żółci do jelit i swobodne przechodzenie pokarmu z ominięciem guza.
Nie mniej groźne jest ostre zapalnie trzustki. Ta choroba powstaje na skutek obecności kamieni w pęcherzyku żółciowym, drogach żółciowych lub wskutek alkoholizmu. Mechanizm rozwoju choroby nie jest do końca poznany. Prawdopodobnie w wyniku obecności kamieni żółciowych dochodzi do zarzucania żółci do trzustki (co ułatwia wspólne ujście przewodów żółciowego i trzustkowego). W przypadkach alkoholizmu przyczyną jest prawdopodobnie toksyczne uszkodzenie komórek trzustki przez alkohol. Na skutek tych zmian, enzymy zamiast działać w jelitach zaczynają działanie w samej trzustce powodując jej niszczenie. Wydzielające się wówczas substancje przedostają się do krwi wywołując ciężką ogólnoustrojową chorobę. Zahamowanie tego procesu jest niezwykle trudne. W 20 proc. przypadków dochodzi do całkowitego zniszczenia trzustki i wielu okolicznych narządów, co zazwyczaj prowadzi do śmierci w wyniku krwawień i ogólnego zakażenia. W pozostałych przypadkach udaje się bardzo intensywnym leczeniem uratować chorego. Ciekawostką historyczną jest fakt, że prawdopodobnie ofiarą zapalenia trzustki był Aleksander Macedoński, który po jednej ze zwycięskich bitew ucztował ze swoimi przyjaciółmi, nadużywając alkoholu i tłustego jedzenia. Opis jego śmierci odpowiada właśnie ciężkiemu przebiegowi tej choroby.

Objawy ostrego zapalenia?

Dominują dwa: ból i wymioty. Może pojawić się nieznaczne zażółcenie skóry. Ból ustępuje dopiero po podaniu narkotyku. Jeżeli przebieg choroby jest stosunkowo lekki, to po zastosowaniu głodówki, sondy do żołądka, antybiotyków i kroplówek - dolegliwości ustępują. Po wyleczeniu ostrego stanu należy usunąć przyczynę, a więc wykonać wycięcie pęcherzyka żółciowego z kamieniami, a w przypadku alkoholowego pochodzenia choroby - podjąć leczenie antyalkoholowe. Każde następne zapalenie trzustki może okazać się ŚMIERTELNE. Jeżeli mimo intensywnego leczenia objawy nie ustępują, a nawet dochodzi do pogorszenia, można zastosować leczenie operacyjne polegające na usuwaniu zniszczonej części narządu i drenowaniu brzucha. Są to zabiegi bardzo trudne i obciążające dla chorego. Śmiertelność jest bardzo wysoka. Niekiedy pomocna jest endoskopowa sfinkterotomia (poszerzenie ujścia przewodu żółciowego) i usunięcie kamieni z dróg żółciowych.
Długotrwały alkoholizm, a w rzadszych przypadkach inne przyczyny doprowadzają do tzw. przewlekłego zapalenia trzustki. Istotą choroby jest postępujące wtóknienie narządu, który w ten sposób zaczyna tracić swą funkcję. Przestaje wydzielać potrzebne enzymy, a przewód zostaje zaczopowany tzw. kamieniami trzustkowymi. Taka trzustka nie jest w stanie zapewnić trawienia i część spożytego pokarmu nie jest przyswajana, Prowadzi to do biegunek oraz znacznej utraty wagi na skutek niedożywienia. Po każdym posiłku występują bardzo silne bóle, więc chorzy unikają jedzenia, co prowadzi do dalszego wyniszczenia organizmu. W skrajnych przypadkach dorośli mężczyźni ważą 40 kg lub mniej. Leczenie tej postaci zapalenia jest początkowo zachowawcze. Oprócz powstrzymania się od spożywania alkoholu należy przestrzegać diety trzustkowej (z ograniczeniem tłuszczów) oraz przyjmować preparaty zastępujące enzymy trzustkowe np. "Kreon". Pomagają one w procesie trawienia. Jeżeli taka terapia nie jest skuteczna należy zastosować metody operacyjne. Widzimy więc, że trzustka jest ważnym i delikatnym narządem. Dbajmy o nią, zwłaszcza gdy jedząc karkówkę z grilla otwieramy kolejne "pół litra"

dr n. med. Wojciech Szczęsny


powrót do góry